Từ 25/01/2026: Xử lý hình sự các hành vi trì hoãn, “ngâm” hồ sơ, chậm giải ngân gây lãng phí

Từ 25/01/2026: Xử lý hình sự các hành vi trì hoãn, “ngâm” hồ sơ, chậm giải ngân gây lãng phí

Từ ngày 25/01/2026, sự im lặng, chần chừ hay cái "lắc đầu" vô cảm của cán bộ công quyền dẫn đến lãng phí nguồn lực nhà nước sẽ không còn là câu chuyện "rút kinh nghiệm". Với việc 11 cơ quan trung ương cùng bắt tay ban hành Thông tư liên tịch mới, các hành vi "ngâm" hồ sơ, chậm giải ngân, trì hoãn chi ngân sách gây hậu quả lãng phí sẽ chính thức bị xem xét trách nhiệm hình sự với cơ chế định lượng hậu quả rõ ràng, kể cả khi không cần qua giám định tư pháp.

Lãng phí từ lâu đã được ví như "giặc nội xâm", nguy hại không kém tham nhũng. Tuy nhiên, nếu tham nhũng thường có địa chỉ cụ thể và hành vi tư lợi rõ ràng, thì lãng phí do trì trệ, tắc trách lại thường lẩn khuất sau những tấm khiên "quy trình", "chờ xin ý kiến" hay "vướng mắc cơ chế". Nút thắt lớn nhất trong việc xử lý hình sự tội phạm lãng phí thời gian qua là việc xác định hậu quả: Thế nào là lãng phí? Bao nhiêu là lãng phí? và đặc biệt là sự phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả giám định tư pháp, vốn thường xuyên bị kéo dài.

Mọi chuyện sẽ thay đổi kể từ ngày 25/01/2026, thời điểm Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT (của VKSNDTC, TANDTC, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Công thương, Bộ Xây dựng, Bộ NN&PTNT, Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ) chính thức có hiệu lực.

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet 

1. Định danh "tội ác" từ những cái "lắc đầu" và sự chậm trễ

Điểm đột phá nhất của Thông tư liên tịch 11/2025 không chỉ nằm ở việc hướng dẫn tố tụng, mà là việc "chỉ mặt đặt tên" các hành vi hành chính, công vụ cụ thể có khả năng gây lãng phí để làm căn cứ khởi tố, điều tra. Theo đó, các hành vi "trì hoãn", "ngâm", "chậm" vốn được coi là bệnh trầm kha của nền hành chính nay đã được luật hóa thành dấu hiệu vi phạm hình sự.

Cụ thể, tại Chương 2 của Thông tư đã quy định rõ các nhóm hành vi vi phạm:

• Trong quản lý ngân sách (Điều 6): Hành vi từ chối, trì hoãn việc chi ngân sách khi đã bảo đảm các điều kiện chi; hay việc quyết toán chậm, không đúng thời hạn (trừ nguyên nhân khách quan) gây lãng phí đều là căn cứ để định tội.
• Trong đầu tư công (Điều 7): Những "lô cốt" rào chắn tiến độ sẽ bị dỡ bỏ khi hành vi cố ý trì hoãn, chậm giải ngân vốn đầu tư công; không quyết toán hoặc chậm quyết toán dự án hoàn thành được liệt kê là dấu hiệu vi phạm hình sự.
• Trong đất đai, tài nguyên (Điều 8): Những dự án "treo" bền vững sẽ là "án tử" cho sự nghiệp của người quản lý với quy định xử lý hành vi cố ý trì hoãn, chậm giải phóng mặt bằng, triển khai dự án chậm tiến độ phê duyệt; hoặc để đất không được sử dụng liên tục 12 tháng, chậm tiến độ 24 tháng.

Như vậy, "không làm gì" hoặc "làm chậm" giờ đây cũng nguy hiểm pháp lý ngang với "làm sai".

2. Gỡ bỏ "vùng cấm" giám định: Xác định hậu quả lãng phí không chỉ dựa vào một kênh

Trước đây, để xử lý một vụ án lãng phí (Điều 219 Bộ luật Hình sự), cơ quan điều tra thường phải chờ đợi kết quả giám định tài chính, giám định xây dựng – một quá trình có thể kéo dài hàng năm trời, thậm chí đi vào ngõ cụt.

Thông tư liên tịch 11/2025 đã mở ra một cơ chế xác định hậu quả linh hoạt và thực tiễn hơn rất nhiều. Theo quy định về nguồn thông tin, tài liệu xác định lãng phí, cơ quan tố tụng không nhất thiết phải chờ độc nhất kết quả giám định. Việc xác định lãng phí có thể thực hiện thông qua:

• Chứng cứ, tài liệu do cơ quan tố tụng thu thập, đánh giá.
• Kết luận của Thanh tra, Kiểm toán Nhà nước.
• Ý kiến của cơ quan chuyên môn, cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.

Điều này đồng nghĩa với việc, một Kết luận thanh tra hoặc Báo cáo kiểm toán chỉ rõ con số thất thoát, lãng phí do dự án chậm tiến độ, đội vốn có thể được sử dụng trực tiếp làm căn cứ quan trọng để khởi tố vụ án, khởi tố bị can mà không cần phải "đợi" giám định lại từ đầu nếu chứng cứ đã rõ ràng. Đây chính là chìa khóa để "xác định hậu quả lãng phí không qua giám định" (theo nghĩa thủ tục tố tụng tư pháp truyền thống) nhằm đẩy nhanh tiến độ xử lý án.

3. Trách nhiệm của người đứng đầu: Buông lỏng cũng là tội

Điều 5 của Thông tư nhấn mạnh vào trách nhiệm của người lãnh đạo. Không chỉ là việc trực tiếp ký duyệt sai, mà ngay cả hành vi "thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý" để xảy ra lãng phí tại đơn vị mình phụ trách; hoặc hành vi "bao che, chỉ đạo xử lý nội bộ/hành chính" đối với sai phạm lãng phí có dấu hiệu tội phạm cũng sẽ bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Quy định này triệt tiêu tư tưởng "hạ cánh an toàn" hay "xử lý nội bộ" đối với các sai phạm gây thất thoát lớn tài sản nhà nước.

Lời kết

Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT có hiệu lực từ 25/01/2026 là một thông điệp mạnh mẽ: Kỷ nguyên của sự trì trệ và vô cảm trong công vụ đã chấm dứt. Khi hành vi "ngâm hồ sơ", "câu giờ" được đặt lên bàn cân công lý với các chế tài hình sự nghiêm khắc, bộ máy công quyền buộc phải vận hành với tốc độ và trách nhiệm cao nhất. Lãng phí không còn là lỗi kỹ thuật, lãng phí là tội ác đối với nguồn lực quốc gia.