Khi cha mẹ ly hôn, bên cạnh vấn đề phân chia tài sản, việc xác định người trực tiếp nuôi dưỡng con thường là nội dung phát sinh nhiều tranh chấp. Đặc biệt, khi con đã có nhận thức và mong muốn được sống cùng cha hoặc mẹ, nguyện vọng của con có được pháp luật tôn trọng? Con bao nhiêu tuổi thì được quyền lựa chọn người trực tiếp nuôi dưỡng và Tòa án có bắt buộc phải quyết định theo lựa chọn đó hay không?
Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em trong quá trình giải quyết ly hôn.
.jpg)
1. Con từ đủ 07 tuổi trở lên được xem xét nguyện vọng khi cha mẹ ly hôn
Theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, vợ, chồng có quyền thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ và quyền của mỗi bên sau khi ly hôn. Trường hợp không thỏa thuận được, Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con.
Như vậy, trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên được pháp luật bảo đảm quyền bày tỏ nguyện vọng về người trực tiếp nuôi dưỡng khi cha mẹ ly hôn. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa quyền được bày tỏ nguyện vọng và quyền tự mình quyết định người trực tiếp nuôi dưỡng. Pháp luật không trao cho trẻ quyền tự quyết tuyệt đối về vấn đề này.
Việc trẻ mong muốn sống với cha hoặc mẹ không đồng nghĩa với việc Tòa án đương nhiên phải giao con cho người được lựa chọn. Quyết định cuối cùng phải căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của trẻ, bao gồm điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục, môi trường sống và sự phát triển lâu dài.
Đối với trẻ dưới 07 tuổi, pháp luật không đặt ra yêu cầu bắt buộc phải xem xét nguyện vọng như đối với trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên. Tuy nhiên, Tòa án vẫn phải đánh giá toàn diện quyền lợi của trẻ để quyết định người trực tiếp nuôi dưỡng.
2. Những yếu tố Tòa án xem xét khi quyết định người trực tiếp nuôi con
Theo Điều 6 Nghị quyết số 01/2024/NQ-HĐTP ngày 16/5/2024 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, khi đánh giá quyền lợi về mọi mặt của con, Tòa án phải xem xét khách quan, toàn diện các tiêu chí sau:
Thứ nhất, điều kiện và khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Tòa án xem xét khả năng trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và bảo vệ con khỏi bị xâm hại, bóc lột. Các yếu tố được đánh giá bao gồm thu nhập, điều kiện nhà ở, môi trường sinh hoạt, thời gian trực tiếp chăm sóc, khả năng bảo đảm học tập và chăm sóc sức khỏe cho trẻ.
Điều này cho thấy điều kiện kinh tế chỉ là một trong những căn cứ được xem xét. Người có thu nhập cao hơn chưa chắc đã được ưu tiên nếu không có khả năng trực tiếp chăm sóc và giáo dục con.
Thứ hai, bảo đảm quyền được sống chung và duy trì quan hệ với cả cha và mẹ.
Tòa án xem xét khả năng của mỗi bên trong việc tạo điều kiện để con duy trì mối quan hệ tình cảm với người không trực tiếp nuôi dưỡng. Việc một bên thường xuyên ngăn cản, cản trở con gặp gỡ hoặc duy trì quan hệ với người còn lại có thể là tình tiết cần được đánh giá.
Thứ ba, sự gắn bó, thân thiết giữa con với cha và mẹ.
Mức độ gắn bó tình cảm, quá trình sinh sống và người trực tiếp chăm sóc trẻ trong thời gian trước khi ly hôn là những yếu tố quan trọng. Việc thay đổi môi trường sống hoặc tách trẻ khỏi người chăm sóc quen thuộc có thể ảnh hưởng đến tâm lý và sự phát triển của trẻ.
Thứ tư, mức độ quan tâm thực tế của cha, mẹ đối với con.
Tòa án đánh giá quá trình chăm sóc, giáo dục, đưa đón con đi học, chăm sóc khi ốm đau và theo dõi quá trình phát triển của trẻ. Không chỉ căn cứ vào cam kết sau ly hôn, Tòa án còn xem xét trách nhiệm thực tế mà mỗi bên đã thực hiện trong thời kỳ hôn nhân.
Thứ năm, bảo đảm sự ổn định trong môi trường sống và học tập.
Việc lựa chọn người trực tiếp nuôi con cần hạn chế tối đa sự xáo trộn về nơi ở, trường học, sinh hoạt và các mối quan hệ xã hội của trẻ.
Thứ sáu, nguyện vọng được sống cùng anh, chị, em (nếu có).
Tòa án xem xét mong muốn được tiếp tục sống cùng anh, chị, em nhằm bảo đảm sự ổn định về tâm lý, tình cảm và hạn chế việc chia tách các con sau khi cha mẹ ly hôn.
Thứ bảy, nguyện vọng được sống cùng cha hoặc mẹ.
Đối với trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên, Tòa án phải xem xét mong muốn của trẻ và đánh giá lý do hình thành nguyện vọng đó, đồng thời đối chiếu với điều kiện thực tế của mỗi bên.
Như vậy, việc xác định người trực tiếp nuôi con không chỉ dựa trên một yếu tố riêng lẻ mà phải đánh giá tổng thể các điều kiện, hoàn cảnh và lợi ích lâu dài của trẻ.
3. Việc lấy ý kiến của trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên phải bảo đảm những yêu cầu gì?
Theo khoản 3 Điều 208 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số 01/2024/NQ-HĐTP, việc lấy ý kiến của con chưa thành niên từ đủ 07 tuổi trở lên phải bảo đảm các yêu cầu:
- Việc lấy ý kiến phải thân thiện, phù hợp với tâm lý, độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ.
- Không lấy ý kiến của trẻ trước mặt cha, mẹ nhằm hạn chế sự tác động, chi phối hoặc áp lực tâm lý.
- Không ép buộc, không gây áp lực hoặc căng thẳng cho trẻ khi bày tỏ nguyện vọng.
Những yêu cầu này nhằm bảo đảm trẻ được tự do thể hiện suy nghĩ, mong muốn thực sự của mình, không bị lôi kéo hoặc buộc phải lựa chọn theo ý muốn của bất kỳ bên nào.
Chẳng hạn, một bên cha hoặc mẹ thường xuyên nói xấu người còn lại, hứa hẹn cho con nhiều lợi ích vật chất hoặc đe dọa không cho gặp nếu con không lựa chọn mình. Những hành vi này có thể tác động tiêu cực đến tâm lý trẻ và làm sai lệch nguyện vọng thực sự của trẻ.
4. Tòa án có bắt buộc phải giao con cho người mà con lựa chọn không?
Mặc dù pháp luật quy định phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên nhưng đây không phải căn cứ quyết định duy nhất.
Ví dụ, một trẻ 09 tuổi mong muốn sống với cha vì cha có điều kiện kinh tế tốt hơn. Tuy nhiên, người cha thường xuyên đi công tác, không có thời gian trực tiếp chăm sóc con, trong khi người mẹ có công việc ổn định, thời gian phù hợp và đã trực tiếp chăm sóc trẻ trong thời gian dài.
Trong trường hợp này, Tòa án phải đánh giá toàn diện điều kiện của hai bên, mức độ gắn bó và môi trường sống của trẻ. Nguyện vọng của con vẫn phải được xem xét nhưng không đương nhiên dẫn đến việc giao con cho cha.
Ngược lại, nếu người mà trẻ lựa chọn có hành vi bạo lực, xâm hại hoặc không bảo đảm môi trường sống an toàn thì Tòa án phải cân nhắc các yếu tố này để quyết định người trực tiếp nuôi dưỡng phù hợp hơn.
Do đó, nguyên tắc quan trọng nhất là tôn trọng nguyện vọng của trẻ nhưng phải đặt quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ lên hàng đầu.
5. Quy định đặc biệt đối với trẻ dưới 36 tháng tuổi
Theo khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.
Khoản 3 Điều 6 Nghị quyết số 01/2024/NQ-HĐTP hướng dẫn các trường hợp người mẹ không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con dưới 36 tháng tuổi, bao gồm:
- Mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng khác đến mức không thể tự chăm sóc bản thân hoặc không thể trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
- Có thu nhập mỗi tháng thấp hơn một nửa mức lương tối thiểu vùng tại nơi cư trú và không có tài sản nào khác để chăm sóc, nuôi dưỡng con.
- Không có điều kiện về thời gian tối thiểu để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Đáng chú ý, trường hợp điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con của người cha không tốt hơn điều kiện của người mẹ theo hướng dẫn nêu trên thì Tòa án quyết định giao con cho mẹ trực tiếp nuôi.
Như vậy, pháp luật đặt ra nguyên tắc ưu tiên giao trẻ dưới 36 tháng tuổi cho mẹ nhưng vẫn có ngoại lệ nhằm bảo đảm quyền lợi thực tế của trẻ trong từng trường hợp.
6. Sau ly hôn, cha mẹ không trực tiếp nuôi con có còn quyền và nghĩa vụ đối với con không?
Việc không được trực tiếp nuôi con không đồng nghĩa với việc cha hoặc mẹ mất đi quyền và nghĩa vụ đối với con.
Theo Điều 82 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi dưỡng; có nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở.
Theo Điều 83, người trực tiếp nuôi con và các thành viên gia đình không được cản trở người không trực tiếp nuôi con trong việc thăm nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Tuy nhiên, nếu người không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc, giáo dục con thì người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom theo quy định pháp luật.
Ngoài ra, theo Điều 84, việc thay đổi người trực tiếp nuôi con có thể được xem xét khi cha mẹ có thỏa thuận phù hợp với lợi ích của con hoặc người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con.
7. Cha mẹ cần lưu ý gì khi tranh chấp quyền nuôi con?
Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình cũng như của con, cha mẹ cần lưu ý:
- Chuẩn bị chứng cứ về điều kiện nuôi con: Tài liệu chứng minh thu nhập, công việc, chỗ ở, thời gian chăm sóc và điều kiện sinh hoạt của trẻ.
- Chứng minh quá trình chăm sóc thực tế: Các tài liệu thể hiện việc đưa đón con đi học, chăm sóc khi ốm đau, theo dõi học tập và tham gia các hoạt động của trẻ.
- Tôn trọng nguyện vọng của con: Không lôi kéo, ép buộc, nói xấu hoặc gây áp lực khiến trẻ phải lựa chọn giữa cha và mẹ.
- Bảo đảm quyền cấp dưỡng và thăm nom: Người không trực tiếp nuôi con vẫn phải thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom theo quy định.
- Tìm hiểu quy định pháp luật và chuẩn bị phương án giải quyết phù hợp: Đặc biệt khi tranh chấp đồng thời phát sinh về tài sản, cấp dưỡng hoặc thay đổi người trực tiếp nuôi con.
Luật Sao Việt cung cấp dịch vụ tư vấn, hỗ trợ pháp lý trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, bao gồm:
- Tư vấn căn cứ pháp luật xác định người trực tiếp nuôi con khi ly hôn.
- Phân tích quyền được bày tỏ nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên.
- Hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ, tài liệu và chứng cứ chứng minh điều kiện nuôi con.
- Tư vấn giải quyết tranh chấp quyền nuôi con khi cha mẹ không thống nhất được người trực tiếp chăm sóc.
- Tư vấn nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền thăm nom và thủ tục thay đổi người trực tiếp nuôi con.
Liên hệ Luật Sao Việt để được luật sư tư vấn, giải đáp và hỗ trợ các vấn đề pháp lý về ly hôn, tranh chấp quyền nuôi con, cấp dưỡng và các quan hệ hôn nhân, gia đình.
Liên hệ ngay để được Luật sư, Chuyên viên pháp lý hỗ trợ kịp thời:
- CÔNG TY LUẬT TNHH SAO VIỆT -
"Sự bảo hộ hoàn hảo trong mọi quan hệ pháp luật"
Tổng đài tư vấn pháp luật: 1900 6243
Địa chỉ tư vấn trực tiếp: Số 525 đường Lạc Long Quân, P. Tây Hồ, TP. Hà Nội
Gửi thư tư vấn hoặc yêu cầu dịch vụ qua Email: congtyluatsaoviet@gmail.com
